Let op — dit is V1 (9 mei 2026). Inmiddels is er een bijgewerkte V2 met een werkende proof-of-concept. V1 hieronder beschrijft het oorspronkelijke plan; V2 vertelt wat er daadwerkelijk gebouwd is en wat dat opleverde.
De regisseur-agent: hoe we een Nederlandse gemeente in zes weken multi-agent maakten
Open LinkedIn. Zoek op "AI in gemeenten". Wat zie je? Copilot demo's. ChatGPT screenshots. "Verkennen wat AI voor ons kan doen." Saaie pilots, eindeloze projecten, en een vergunningverlener die nog steeds dezelfde 47 vinkjes per zaak moet zetten.
Wij doen het anders. Eén regisseur-agent. Acht specialisten. Lokaal Gemma 4 op een RTX 5090. Aanvraag binnen via DSO, beschikking terug via DSO, archief in DiVault. In één rondje. Mens tekent. Klaar.
In 60 seconden: hoe het werkt
Een vergunningaanvraag doorloopt zes stappen. Drie daarvan doen agents. Drie blijven mens. Dat is geen zwakte van AI — dat is de kern van het ontwerp.
Dat is alles. Geen 47 vinkjes. Geen tien systemen. Eén pipeline. Mens beslist op het moment dat het er toe doet — niet bij elke volledigheidstoets.
Het probleem dat geen leverancier oplost
Vraag een willekeurige vergunningverlener wat hij doet op een normale dag. Antwoord: aanvragen ophalen uit PowerBrowser, controleren of de bijlagen kloppen, e-mailen om ontbrekende stukken, advies vragen aan welstand, een conceptbesluit typen, intern review, opnieuw typen, naar de teamleider, naar de wethouder, archiveren in DiVault, melden in Exxellence, publiceren via Conduction. Per zaak: 4 tot 8 uur.
En dat is een standaard dakkapel-aanvraag. De helft van het werk is administratief — dossiers verplaatsen tussen systemen die elkaar niet kennen. De andere helft is inhoudelijk denkwerk waar de vakkennis van de medewerker juist toegevoegde waarde heeft.
Wat doen leveranciers? "Een Copilot voor de overheid". Dat is een chatbox in de hoek van het scherm die je kunt vragen om iets samen te vatten. Leuk voor mailtjes opstellen, totaal niet relevant voor het echte werk.
Een vergunningverlener heeft geen schrijfhulp nodig. Hij heeft een regisseur nodig die de zaak van A tot Z in de hand houdt en alleen aanklopt op de momenten die er juridisch toe doen.
De regisseur-agent
Hier zit het verschil. Iedereen bouwt single-agent chatbots. Wij bouwen een multi-agent systeem met een regisseur: één Hermes Agent v0.3.0 die acht specialisten aanstuurt, hun output samenvoegt, en pas naar de mens komt op de momenten waar de wet dat eist.
| # | Specialist | Wat hij doet | Hoe lang |
|---|---|---|---|
| 1 | Intake | DSO STAM webhook → classificatie + bijlagen check | 5 sec |
| 2 | Routering | Welke vakdisciplines moeten meekijken? | 2 sec |
| 3 | Omgevingsplan | Past het op deze locatie? (DSO Regels op de Kaart + lokaal plan) | 5 sec |
| 4 | Activiteit-specialist (verbouw/kap/functie/sloop) | Toets aan Bbl + lokale verordening | 5-15 sec |
| 5 | Welstand-routering | Stuurt pakket naar Het Oversticht via DSO Samenwerkfunctionaliteit | 3 sec |
| 6 | Besluit-agent | Concept met motivering + gevalideerde citaten — Gemma 4 26B lokaal | 60 sec |
| 7 | Anonimisering + MDTO | Persoonsgegevens markeren, MDTO genereren | 30 sec |
| 8 | Publicatie + archief | DSO terug + DiVault FLEX upload + Exxellence status | 5 sec |
Doorlooptijd zonder mens-tussenkomst: ~2 minuten per standaard zaak. De rest van de tijd zit in de mens-momenten — overleg met aanvrager, handtekening mandaathouder, eventueel bezwaar.
Wat draait waar — en waarom on-prem
Eén RTX 5090 in een tower bij de gemeente. Daarop draait Gemma 4 26B (Mixture of Experts, actief 4B parameters per token), Q4 quantized. 32GB VRAM is ruim voldoende. Snelheid: 50-88 tokens per seconde.
Gemma 4 is multimodaal. Dat betekent dat hetzelfde model tegelijk tekst, scans, tekeningen, en handgeschreven notities kan verwerken. OCR zit in het model. Document-parsing zit in het model. Persoonsgegevens markeren zit in het model. Geen aparte Tesseract, geen aparte detectie-pipeline.
| Taak | Tijd op 1× RTX 5090 |
|---|---|
| Volledigheidstoets met 4 PDF-bijlagen | ~30 sec |
| OCR + scan-kwaliteit-check 1 PDF (5 paginas) | ~5 min |
| Omgevingsplan-toets (text only) | ~5 sec |
| Welstand visuele beoordeling | ~20 sec |
| Concept-besluit met motivering + citaten | ~60 sec |
| Persoonsgegevens markeren (Gemma 4 vision) | ~30 sec |
| BAG-straatnaam lookup (PDOK API, geen LLM) | 50 ms |
Waarom on-prem? Aanvrager-NAW, zaakdossier, conceptbesluit — dat blijft op de gemeente-server. Geen US-cloud, geen Schrems II onzekerheid, geen verwerkersovereenkomst-discussie met OpenAI. RTX 5090 = €2.500. Eenmalig. Daarna gratis inference. Voor de PoC gebruiken we OpenRouter (Gemma 4 31B) — niet vertrouwelijke testdata, geen punt.
Wat blijft staan, wat kan weg
Belangrijk om dit eerlijk te zeggen — agents vervangen niet je hele ICT-landschap. Ze vervangen specifiek de VTH-applicatie (Vergunning, Toezicht, Handhaving). De rest van je stack blijft staan.
| Categorie | Voorbeelden | Met agents nog nodig? |
|---|---|---|
| VTH-applicatie | PowerBrowser (Genetics), Rx.Mission (Roxit), Squit XO, Centric Leefomgeving | Nee — agents nemen het over |
| Generiek zaaksysteem | Exxellence Zaaksysteem, xxllnc Zaken, OpenZaak | Ja — voor bezwaar/beroep en alle niet-VTH-zaken |
| WOO-publicatie keten | Conduction OpenWoo.app + KOOP WOO-index + 3PAS | Ja — werkt al, agents leveren erin |
| E-depot / pre-depot | DiVault FLEX + DiVault CORE | Ja — agents leveren MDTO, DiVault doet de rest |
DiVault is een knaller. Pre-depot (FLEX) + e-depot (CORE) + WOO-portaal naar KOOP, allemaal Archiefwet- en MDTO-conform, eigen Nederlandse datacenters, bestuurd door klanten via Stichting Digitale Duurzaamheid. Wij leveren MDTO, zij doen de rest. Geen aanbestedingstraject, geen 3PAS-integratie zelf bouwen, geen WOO-publicatie zorgen. Volgende.
De PoC: wat we bouwen, hoe lang het duurt
Geen 18-maanden plan. Geen aanbesteding. Zes weken tot een werkende cirkel: aanvraag binnen via DSO, beschikking terug via DSO, archief in DiVault.
| Week | Wat | Resultaat |
|---|---|---|
| 1 | DSO ETO (Externe Test Omgeving) aanvragen + DiVault contact | API-keys onderweg |
| 2 | PDOK / wetten.nl / BAG / DSO STAM-webhook hooken | Live data binnen |
| 3 | Pipeline 8 agents serieel werkend in pre-prd | Eerste demo-aanvraag end-to-end |
| 4 | User UI voor goedkeuring + DiVault FLEX upload | Mens kan tekenen, archief vult |
| 5 | DSO terugmelding + Exxellence status-koppeling | Cirkel rond |
| 6 | 1 echte begeleide aanvraag end-to-end | Werkende PoC |
Wat heb je vandaag nodig? Drie aanvragen, in deze volgorde:
- DSO ETO API-key — formulier op developer.omgevingswet.overheid.nl. Nee, je hoeft geen overheid te zijn voor pre-productie. Ja, het is gratis. 2-4 weken doorlooptijd.
- DiVault FLEX API-token — contact met DiVault als je al klant bent (de meeste Twentse gemeenten zijn dat).
- RTX 5090 (of OpenRouter voor PoC) — €2.500 hardware, of $0 voor de PoC via OpenRouter.
De vier rijksspoorbomen die je tegenkomt
Veel mensen denken dat KOOP en DSO hetzelfde zijn. Dat is niet zo. Vier aparte rijkspartijen, vier aparte aansluitprotocollen, vier aparte ministeries. Voor de PoC zijn alleen twee echt relevant:
| Rijkspartij | Voor wat | Voor PoC nodig? |
|---|---|---|
| DSO/IPLO (Min. IenW) | Aanvragen ophalen + welstand-routering + beschikking terug | ✅ Ja, week 1 |
| Kadaster (Min. Financiën) | BAG/PDOK voor adressen + geo (gratis) | ✅ Ja, week 2 |
| KOOP/Logius (Min. BZK) | Bekendmakingen via 3PAS + WOO-index | Nee — DiVault + Conduction doen dit al |
| RvIG (Min. BZK) | Haal Centraal BRP voor BSN-koppeling | Nee — fase 4+, vereist 6-9 mnd traject |
Dit is waarom de meeste "AI bij gemeenten" projecten nooit live gaan. Ze beginnen met aanbestedingstrajecten, conformity assessments en BRP-convenanten. Wij beginnen met wat is er nu nodig om één aanvraag erdoor te krijgen.
Per agent: wat hij weet en wat hij kan
Een regisseur is alleen zo goed als zijn cast. Hier de acht specialisten — kort, want het lange verhaal staat in onze docs.
| Agent | Model | Belangrijkste tool |
|---|---|---|
| 1. Intake | Llama 3.3 70B op Groq (snel) | DSO STAM webhook |
| 2. Routering | Pure Python — geen LLM | Mandaatregister + DSO Verzoeksroutering |
| 3. Omgevingsplan | Gemma 4 26B lokaal | DSO Regels op de Kaart + PDOK |
| 4a. Verbouw / 4b. Kap / 4c. Functiewijziging | Mix Python + Gemma 4 | Lokale Tier A regelgeving als JSON |
| 5. Welstand-routering | Pure Python | DSO Samenwerkfunctionaliteit |
| 6. Besluit-agent | Gemma 4 26B lokaal (de zwaarste) | Citaten-validator + jurisprudentie |
| 7. Anonimisering + MDTO | Gemma 4 vision + Pillow | xxllnc API of lokaal redactie-script |
| 8. Publicatie + archief | Pure Python orchestratie | DSO STAM + DiVault FLEX + Exxellence StUF |
Elke agent heeft een vaste output-vorm (Pydantic schema), een eigen audit-entry, en een fail-safe naar de mens als hij twijfelt. Geen "het model verzint maar wat" — als de citaten-validator niet kan matchen met een echt artikel uit wetten.nl, gaat het besluit terug naar de mens.
Waarom geen Copilot? Drie harde redenen
1. Een Copilot is reactief — een regisseur is proactief. Copilot wacht tot je iets vraagt. Een regisseur ziet een aanvraag binnenkomen en gaat er gewoon mee aan de slag. Dat scheelt 47 keer "klik in PowerBrowser → kopieer naar Word → vraag Copilot om samen te vatten → plak terug".
2. Een Copilot heeft geen audit-trail die de AP accepteert. Regisseur-agent logt elke tool-call, elke modelaanroep, elke Smart Approval. Dat is wat het Algoritmeregister VNG en de AP straks van je willen zien.
3. Een Copilot stuurt je data naar Microsoft. Onze stack draait Gemma 4 lokaal op een RTX 5090 bij jou in het serverhok. Geen AVG-discussie, geen Schrems II, geen verwerkersovereenkomst-marathon. €2.500 hardware. Eenmalig.
Wat de vergunningverlener straks doet
Niet weglopen. Verschuiven.
| Was — saai en repetitief | Wordt — vakwerk waar je voor opgeleid bent |
|---|---|
| 47 vinkjes per zaak | Strategisch advies aan college |
| Standaardbrieven typen | Persoonlijk overleg met aanvrager |
| Bijlagen tellen | Complexe afwijkingen / buitenplanse activiteiten |
| Concept-besluit hertypen | Beleidsontwikkeling + omgevingsplan-onderhoud |
| Solo dossier-werk | Cross-disciplinaire afstemming gebiedsontwikkeling |
Een vergunningverlener heeft jaren gestudeerd op omgevingsrecht. Die zet je toch niet in om bijlagen te tellen.
Hoe nu verder
Bij Lostlands draait de PoC. Acht agents werkend, regisseur stuurt, Gemma 4 spreekt, DiVault luistert, DSO-aansluiting in aanvraag. We zoeken één gemeente die de eerste echte aanvraag erdoor wil sturen. Six weeks to live.
Bel of mail. Doe het niet, dan blijft de discussie nog 18 maanden "hoe gaan we ooit AI inzetten". Doe het wel, dan is de eerste vergunning over 6 weken via een regisseur-agent verleend. Met handtekening van een mens, dat dan weer wel.
Lostlands — Software Studio uit Almelo
We bouwen geen Copilots. We bouwen multi-agent systemen die op jouw hardware draaien, met audit-trail die de AP accepteert, voor problemen die niemand anders durft aan te pakken.
Plan een gesprekBronnen + technische uitwerking: developer.omgevingswet.overheid.nl (DSO STAM/SWF), divault.com (FLEX/CORE/WOO-portaal), conduction.nl (OpenWoo.app), wetten.overheid.nl (BWB SRU), api.pdok.nl, api.bag.kadaster.nl, KOOP/Logius DROP/3PAS, Nationaal Archief MDTO + Selectielijst gemeenten 2020, Google DeepMind Gemma 4 release notes (april 2026), Nous Research Hermes Agent v0.3.0 (maart 2026), eigen PoC-stack op /srv/vv (interne lostlands-omgeving).